چشم انداز اقتصادی و آینده تجارت گوهر و زیور آلات در ایران (بخش ششم)

لعل بدخشان
از میان کانی های گوهری رنگین سه دسته کانی گوهری یاقوت، اسپینل و گارنت بیش از همه بعنوان گوهر مورد توجه می باشند. در بین پژوهشگران ایرانی معاصر و متاخر، بر سر نام دقیق کانی و گوهری که بدان لعل اطلاق می شده، اختلاف زیادی بوده است. گروهی آن را یاقوت، دسته ای دیگر جزء کانیهای گروه گارنت و گروهی جزء اسپینل ها طبقه بندی نموده اند. اما ویژگی هایی که در کتاب‌های تاریخی برای لعل بر شمرده شده، این انگاره را تقویت می کند که لعل همان کانی اسپینل است.
چنین به نظر می رسد که لعل، در اوائل دوره خلفای بنی عباس یعنی از سده دوم هجری به وسیله ایرانیان شناخته شده بود. در همه کتاب‌های گوهرشناسی آمده که لعل در دنیای کهن نبوده و سبب بوجود آمدن آن زمینلرزه ای است که در “ارض ختلان” (مکانی نزدیک سمرقند) رخ داده و کوه “شکنان” از توابع ختلان شکافته شده و کان لعل پدید آمده است. لعل سرخ را سنگی قرمز، شفاف و آبدار دانسته اند که درخشندگی آن بیش از یاقوت است و سختی کمتر از آن دارد. معدن آن را الجواهر بین وخان و شکنان نزدیک بدخشان نام برده و گمان می رود که این مکان نزدیک شکنان امروزی باشد که هنوز هم از آن استفاده می شود.
بلحاظ ترکیب شیمی، کانی کرندوم اکسید آلومینیوم است که به دو گونه گوهری یاقوت برنگ قرمز و سافیر برنگ آبی مشهور است، کانی اسپینل اکسید منیزیم و آلومینیوم است که بعنوان لعل پارسی آن را می شناسیم و کانیهای گروه گارنت که ترکیب سیلیکاتی همراه با اکسید های دو ظرفیتی مانند کلسیم، منیزیم، منگنز و آهن و اکسید های سه ظرفیتی مانند آلومینیوم، کرومیوم و آهن است. گارنت به رنگهای مختلف دیده می شود. بجز رنگ آبی بقیه رنگها در کانیهای این گروه تا کنون دیده شده است. این سه گروه کانیهای گوهری اغلب در یک محیط زمین شناسی و با هم دیده می شوند و در گذشته نچندان دور و قبل از کشف اشعه ایکس و تعیین شیمی دقیق لعل و یاقوت اشتباه گرفته می شدند. در این قسمت سعی شده است تا شباهت ها و تفاوت ها و راه های شناسایی هر یک از این گوهر ها بررسی شود.
 ویژگیهای مشترک همه اینها این است که گونه های گوهری قرمز رنگ شبیه به یاقوت دارند. اسپینل به رنگهای دیگر نیز دیده شده است. این کانی در گروه گوهرها تا نیمه های قرن بیستم به شکل کامل مستقل شناخته نشده بودند و از لعل بعنوان یاقوت بالاس یاد می کردند. همه یاقوت ها و گوهرهای تاریخی بزرگ و اساسی در گو‌ر تاج‌ها نمونه هایی از لعل های قرمز هستند. که اسامی خاص آن‌ها بیشتر نام مالکان مشهور و نامور است.
گارنت یکی از مهم ترین کانیها در جهان است. که از دورانهای قبل تاریخ بعنوان گوهر از گارنت استفاده می شده است این کانی سیلیکاتی در اغلب سنگهای دگرگونی و بعضی سنگهای آذرین خاص دیده می شود. به همین لحاظ بعنوان یکی از پر کاربرد ترین گوهر بلحاظ زیبایی و تنوع رنگی مشهور است. بجز رنگ آبی بقیه رنگها در گروه گارنت دیده می شود.
یکی از خصوصیات منحصر بفرد گارنت این است که بر خلاف سایر گوهر ها که با روشهای ترمیمی از لحاظ ظاهر و افزایش ارزش بهبود پیدا می نمایند، هرگز نمی توان گارنت را با استفاده از روشهای حرارتی و شیمیایی درمان نمود. سختی گارنت نسبتا زیاد است وقتی سختی الماس در مقیاس موهس 10 باشد از حدود 6.5 تا 7.5 در مقیاس موهس متغیر است. که با این خصوصیات استفده از انواع گارنت بعنوان یک ساینده در صنعت عالی است. از گارنت برای سند بلاست، برش واتر جت و یا تولید ورقه های ساب از انواع صنعتی آن استفاده می شود. وزن مخصوص گارنت بین 3.5 تا 4.3 گرم بر سانتی متر مکعب است.
فرمول عمومی کانیهای گروه گارنت A3B2(SiO4)3 می باشد. جایگاه A در این سیلیکات منفرد را عناصری مانند کلسیم، منیزیم، منگنز و آهن دو ظرفیتی اشغال می نماید. و جایگاه B را عناصر سه ظرفیتی مانند آلومینیوم، کرومیوم، وانادیوم و آهن پر می نماید. این تنوع در استفاده از عناصر مختلف در گارنت باعث شده تا این کانی دارای ترکیبات متنوعی باشد که اغلب بلحاظ سختی بالا، زیبایی و قابلیت انواع تراش در سیستم مکعبی جز سنگهای قیمتی تا نیمه قیمتی محسوب شود. بعضی از انواع کمیاب و خوشرنگ گروه گارنت مانند تساوریت، اواروویت و هسونیت بسیار قیمتی می باشند. ارزش گارنت های جواهری دربرگیرنده ترکیب پیچیده ای از فاکتورهای متعدد است که شامل رنگ، شفافیت، نایابی، درخشندگی، نوع برش و مد روز است. اغلب نمونه های گوهری ریز دانه هستند. گاهی گارنت های درشت نیز قابل دسترس می باشند که بعنوان نمونه های کلکسیونی از آنها استفاده می شود.
گونه هایی از گارنت ستاره ای در امریکا، هند و ماداگاسکار دیده شده است که موقع تراش و صیقل شامل ادخال هایی از کانی فیبری روتیل است و بازتابش نور در دو یا چهار و یا شش جهت هنگامیکه سنگ در جهت خاصی برش  و صیقل داده شود در آن بارز می گردد. گارنت های ستاره ای با شش جهت خیلی نادر هستند و از هر 500 نمونه گارنت چهار جهتی، احتمال دارد که فقط یک گارنت شش جهتی پیدا شود.
انواع گارنت اغلب خواص فیزیکی مشابه دارند. ساختمان بلوری، سختی و وزن مخصوص همه کانیهای گروه گارنت یکسان است. گروه گارنت شش عضو مهم دارد. آلماندین مهمترین عضو این گروه غنی از آهن و آلومینیوم است و بوفور در سنگهای دگرگونی یافت می شود. کانی گروسلار غنی از کلسیم است و انواع خوشرنگ عسلی آن قیمتی است. پیروپ و اسپسارتین غنی از منیزیم و منگنز نیز فراوان هستند. اووارویت غنی عنصر از کرومیوم بسیار کمیاب است و بعنوان زمرد سبز شناخته می شود. کانی آنداردیت غنی از آهن است. آلماندین نسبت به آندرادیت سختی بیشتری دارد و اغلب با هم دیده می شوند. این دو کانی گروه گارنت مهم ترین کانیهای پر مصرف گارنت در صنایع هستند.
تساوریت این کانی کمیاب گارنت، گروسلاریتی سبز است که دارای زیبایی استثنایی و منحصر بفرد می باشد و بعنوان گران ترین گوهر در جهان شناخته می شود. مهمترین گونه های گوهری تساوریت در ناحیه ای در مرکز ماداگاسکار یافت شده است. تساوریت در بازار تجارت بعنوان گروسلار سبز یا گروسلار سبز نعنایی شناخته می شود. سایر گونه های تساوریت با کیفیت گوهری در تانزانیا، کنیا و دره سوات پاکستان دیده شده است. دمانتوئید، گارنت آندرادیتی سبز و زرد متمایل به سبز و اووارویت گارنت کلسیم و کرومیوم دار سبز زمردی کمیاب و بسیار قیمتی هستند. گونه های اووارویت در باغ برج معدن کرومیت اسفندقه کرمان نیز دیده می شود.   
گارنت در سنگهای دگرگونی ناحیه ای عموما در شیست ها و گنیس ها، در سنگهای دگرگونی مجاورتی و پگماتیت ها، سنگهای دگرگونی الترابازیکی و سرپانتیت ها دیده می شود. بطور کلی گارنت کانی دگرگونی با طیف وسیعی از ترکیب شیمیایی و تنوع محل پیدایش است.
گارنت یکی از اساسی ترین کانیهای ساینده در صنعت است. گارنت نسبتا ارزان می باشد. از پودر گارنت برای صیقل فلزات نرم مانند آلومینوم بدنه هواپیما و کشتی، صیقل لنز های اپتیک با کاربردهای کیفیت خاص استفاده می شود. سایر کاربرد های گارنت در تهیه لاستیک و پلاستیک های سخت، رنگهای خاص برای پوشش فلزات و پولیش فرآورده های چوبی است. از گارنت همچنین در تهیه فیلتر های تصفیه آب استفاده می گردد. در حال حاضر ایالات متحده امریکا به تنهایی 16 درصد کل تولید جهانی صنایع گارنت را در اختیار دارد. قیمت سنگ خام گارنت در سال 2014 برای هر تن بین 75 تا 210دلار بوده است. قیمت محصولات فرآوری شده گارنت صنعتی بین  200تا 335 دلار در همین سال بوده است. بسته به کیفیت محصول، اندازه دانه، میزان پودر شدگی و مقدار سفارش تا 1000 دلار در تن نیز ثبت سفارش شده است.
کل تولیدات جهانی در سال 2014 معادل 1660 هزار تن ثبت شده که سهم هند 800 هزار تن، چین 520 هزار تن، استرالیا 260 هزار تن، ایالات متحده 32200 تن و سایر کشورها 50 هزار تن بوده است.
کانی اسپینل به گوهرهای قرمز رنگی اطلاق می شود که همانند یاقوت مورد توجه می باشند. گوهرهایی مانند گاهنیت، گاهنو اسپینل و سیلونیت همواره گوهرهایی هستند که بیشتر از بقیه مورد توجه بوده اند. که همگی از گروه اسپینل ها هستند. اسپینل بدل یاقوت اصل محسوب می شود. اسپینل، یا همان لعل بدخشان با فرمول عمومی MgAl2O4 ، یک اکسید آلومینیوم و منیزیم است. یاقوت از لحاظ شیمی اکسید آلومینیوم است. اسپینل احتمالا از نام محلی اسپی نایا گرفته شده است. و احتمال دیگری وجود دارد که از کلمه اسپینا به معنی خار مانند گرفته شده باشد. بعضی از کتابها به واژه سانسکریت بمعنی سرخ اشاره می کنند. اکثر بلورهای اسپینل به شکل هرمهای دوگانه نوک تیز با بلورهای مشخص (اکتائدر) می باشند و در نقاطی به شکل کاملا نوک تیز می باشند. بسیاری از گروه ها در زیر مجموعه اسپینل ها مانند مگنتیت و کرومیت طبقه بندی شده اند که جزء گوهرها نیستند.
تنوع رنگ در اسپینل فراوان است. ساختار اسپینل یک ساختار شش وجهی و یک ساختار هشت وجهی است.  اکسید آلومینوم Al2O3 در ساختار یاقوت و سافیر یک ساختار X2O است. ساختار اسپینل [Xo][X2O] می باشد. ساختار سیلیکاتی گارنت [XO][X2O][SiO4] که شامل ساختار هشت وجهی، شش وجهی و چهار وجهی است. بلحاظ زمین شناسی هر سه گوهر کرندوم، لعل و گارنت می توانند با هم دیده شوند. تنوع در رنگ این کانیها، نتیجه حضور اکسید های فلزی دو ظرفیتی و سه ظرفیتی و ساختارهای متنوع چهار، شش و هشت وجهی است. لعل یا اسپینل پسر عموی فقیر یاقوت است که از قرن دوم در ایران کشف شده است. اسپینل همراه با کانیهای کلسیت، دولومیت، کرندوم و گارنت دیده می شود. اسپینل کانی دگرگونی است. و بعنوان یک کانی سنگهای آذرین قلیایی نیز گزارش شده است.
اسپینل، گروه بزرگی از کانیهای اکسیدی است که با ساختار اسپینلی به رنگ های متنوع قرمز، صورتی، آبی، سبزتیره، قهوه ای تا سیاه دیده می شوند. اسپینل دارای ساختار بلوری ایزومتریک هگزااکتاهدرال با کلیواژ نامشخص، شکستگی کونکوئیدال، جلاء شیشه ای است که رنگ خاکه ندارد. شبیه به گروه گارنت رنگ آبی در آن خیلی نادر است و گونه های آبی پریده آن تحت تاثیر عنصر کبالت بوده اند. اسپینل دارای سختی 8 و وزن مخصوص 3.52 تا 3.72 است. با افزایش مقدار روی و آهن در ترکیب اسپینل وزن مخصوص آن افزایش می یابد. وجود انکلوزیون های روتیل باعث ستاره ای شدن اسپینل می شود. این کانی در اسید غیر قابل انحلال است . غیر مغناطیسی و غیر رادیو اکتیو می باشد. گاهی با فلوئورسانسی قرمز مشاهده می شود. مهمترین شکل تراش اسپینل Oval، Cushion، Round است و اندازه مناسب تراش 6*4 یا 7*5 میلی متر است.
اسپینل سفید سری لانکا شبیه به الماس است. معروفترین اسپینل های دنیا شامل Black Prince Ruby است که حدود 170 قیراط وزن دارد و رنگ آن قرمز است. Timur Ruby حدود 360 قیراط وزن دارد و Crote De Bretagne ، Samarian Spinel  است که حدود 500 قیراط وزن دارد. اسپینل های شفاف قرمز رنگ را یاقوت اسپینل یا یاقوت بالاس Balas Ruby می گویند. Balas نام قدیمی Balascia یا Badkhshan فعلی است.
علاوه بر استفاده های گوهری، بعلت استحکام و دوام بالای اسپینل در تولید شیشه های ضد گلوله استفاده می شود. برای ترمیم گوهر های اسپینل و پر کردن حفرات و ترکهای آن از شیشه و روغن استفاده می کنند. از قرن 18 به بعد، به ترکیب شیمی Al2O3 کرندوم یاقوت اطلاق شد. از همان هنگام و کمی بعد انواع سینتتیک یاقوت نیز وارد بازار شده است.  اسپینل ها به صورت مشترک با کرندوم پیدا می شوند معمولاً در رسوبات آلوویال برمه و سریلانکا یافت می شوند.
اسپینل کانی دگرگونی مرمرها و دولومیت ها است. در سری لانکا در ماسه های پلاسری، در بدخشان در مرمرهای دگرگون شده، در سنگهای دگرگونی موگ برمه میانمار، مرمرهای دگرگون شده ویتنام، دگرگونی های تساوی کنیا، پلاسرهای تاندورای تانزانیا، دگرگونی های لاکاکا ماداگاسکار، تاجیکستان، بخشی از روسیه، افغانستان ،تایلند ،استرالیا ،سوئد ،برزیل و آمریکا دیده می شود.
ایالت بدخشان واقع در افغانستان کنونی مهمترین منبع اسپینل های صورتی، قرمز برای قرن ها بوده است. در گذشته بعلت عدم آگاهی و شناخت کافی از ترکیب شیمی و ساختار اسپینل، میان یاقوت و اسپینل تفاوتی قائل نمی شدند و چون با هم در یک محیط زمین شناسی دیده می شدند تمایز آشکاری بجز سختی کمتر لعل نداشتند. تعیین سختی واقعی، تست اشعه ایکس باعث تمایز این دو گوهر می باشد.
اکسید آلومینیوم به تنهایی تولید کانی گوهری می نماید. کرندوم دارای سختی 9 است. ترکیب ساختاری اکسید آلومینیوم و منیزم باعث تشکیل ساختار اسپینلی می گردد که دارای سختی کمتر است. گارنت ها نیز دارای سختی کمتر از اسپینل هستند و تفاوت در اندیس های رفرکتومتری این کانیها مشخصه مناسبی برای تشخیص و تمایز میان آنها می باشد.

* استادیار دانشگاه
* مدرس گوهر شناسی موسسه آموزشی آترادُر